Menu

Historia

|

Instytut Fizjologii i Żywienia Zwierząt Polskiej Akademii Nauk został powołany Uchwałą Nr 33/55 Prezydium PAN z dnia 24.02.1955 r., zatwierdzoną przez Prezydium Rządu w dniu 2 lipca 1955 roku. Twórcą, organizatorem i dyrektorem Instytutu przez pierwsze 20 lat był Profesor Jan Kielanowski. W uznaniu zasług Profesora Kielanowskiego w 1990 r. Instytutowi nadano Jego imię.

Prof. Jan Kielanowski 

Potrzeba utworzenia takiej placówki podyktowana była brakiem badań z zakresu fizjologii zwierząt gospodarskich. Niedostatek wiedzy o procesach zachodzących w organizmie zwierząt wysoko produkcyjnych utrudniał tworzenie warunków, pozwalających na osiągnięcie wysokiej wydajności przy zachowaniu zdrowia i długoletnim użytkowaniu. Zaawansowanie tych badań w naszym kraju było niedostateczne, ze szkodą dla rozwoju produkcji zwierzęcej, dlatego w uzasadnieniu do Uchwały Prezydium PAN podano, że głównym zadaniem Instytutu ma być rozwijanie i prowadzenie podstawowych badań naukowych w dziedzinach fizjologii i żywienia zwierząt użytkowych.

Założenia programowe i organizacyjne Instytutu opracował Profesor Jan Kielanowski, przy współpracy specjalistów tej miary co Profesor Mieczysław Czaja. W założeniach programowych Profesor J. Kielanowski pisał, między innymi "Instytut prowadzić ma badania w zakresie fizjologii zwierząt produkcyjnych. Jest to nowa gałąź, wyodrębniająca się z nauk fizjologii w następstwie potrzeb produkcyjnych. Rozwój produkcji zwierzęcej natrafia na przeszkody, polegające na licznych ujemnych przejawach, prawie zawsze towarzyszących wybitnemu wzrostowi wydajności zwierząt. Przejawy te, to przede wszystkim zakłócenia reprodukcji, duża śmiertelność, obniżenie żywotności i odporności młodzieży, skrócenie okresu użytkowania, czasem zaś także pogorszenie jakości produktów zwierzęcych; przyczyn ich upatrywać należy głównie w niedostatecznej umiejętności dostosowania warunków chowu zwierząt do ich fizjologicznych wymagań. Zadaniem powstającej gałęzi fizjologii jest właśnie poznanie czynności organizmu zwierząt gospodarskich, a przede wszystkim zwierząt o wysokiej wydajności, w celu stworzenia podstaw dla sposobów racjonalnego ich użytkowania, nie naruszającego zdrowia, żywotności, odporności i długowieczności. Prowadzić więc należy badania nad przemianą materii i energii z zastosowaniem pełnego aparatu biochemii i biofizyki, badania nad regulacją nerwową i hormonalną, badania immunologiczne i inne. Posłużyć one powinny do syntez, przydatnych dla praktycznej produkcji zwierzęcej, pomocnych przy rozstrzyganiu zagadnień, które hamują jej wzrost, lub nawet wskazujących jej nowe drogi rozwoju".

Na siedzibę Instytutu wybrano tereny gospodarstwa rolnego w Jabłonnie. Początki działalności Instytutu wiążą się jednak z Bydgoszczą, gdzie Instytut przejął bydgoski Oddział Instytutu Zootechniki z pracowniami: wyceny wyników produkcji, doświadczalnictwa żywieniowego i mięsoznawstwa. Jednocześnie intensywnie budowano nowe pomieszczenia w Jabłonnie, tak że od 1960 roku wszystkie jednostki Instytutu znajdowały się już w Jabłonnie, poza Zakładem Mięsoznawstwa, który pozostał w Bydgoszczy.

W początkowym okresie działalności do Instytutu włączono gospodarstwa doświadczalne w Jabłonnie i Górze, a później także w Kazuniu. W 1970 r. gospodarstwa te zostały przekształcone w przedsiębiorstwo pod nazwą Zakład Doświadczalny PAN w Jabłonnie, który stał się jednostką samodzielną, ale współpracującą z Instytutem.

W 1955 r. w nowo powołanym Instytucie razem z Profesorem Kielanowskim rozpoczęli pracę badawczą miedzy innymi: Mirosław Chomyszyn, Lech Jaśkowski, Mieczysław Janicki, Zofia Osińska, Aleksandra Ziołecka, Aleksander Ziołecki i Leon Lassota, a w czasie następnych dwóch lat: Piotr Poczopko, Janusz Keller, Danuta Kłosowska i Romuald Stupnicki.

Prof. Aleksandra Ziołecka

W roku 1960, już w Jabłonnie, rozpoczyna pracę Eugeniusz Domański, pełniący obowiązki zastępcy dyrektora ds. naukowych do 1978 r., a niedługo po nim - Grażyna Znaniecka - do 1980 r. kierownik Pracowni Użytkowości Drobiu, Franciszek Horszczaruk, Stanisław Buraczewski - dyrektor Instytutu w latach 1974-1988, Lucyna Buraczewska, Maria Kotarbińska oraz grupa młodszych pracowników, wśród nich Hanna Kaciuba-Uściłko, Barbara Pastuszewska, Franciszek Przekop, Kazimierz Kochman oraz Jan Kowalczyk.

W tym czasie krystalizuje się problematyka badawcza Instytutu, która przez następne lata skupiała się wokół następujących zagadnień:

  • badania nad białkiem, obejmujące skład aminokwasowy i charakterystykę wartości odżywczej białka pasz, jego losy w przewodzie pokarmowym i dalszą przemianę, wykorzystanie azotu niebiałkowego przez przeżuwacze;
  • bilans azotu i energii oraz zmiany składu ciała zwierząt rosnących w celu oszacowania ich potrzeb energetycznych i białkowych;
  • badania nad nerwową i hormonalną regulacją czynności płciowych u samic przeżuwaczy, a w szczególności rolą podwzgórza w centralnej regulacji procesów rozrodu;
  • badania nad termoregulacją, w tym nad powstawaniem mechanizmów termoregulacyjnych w pierwszym okresie życia ssaków i ptaków domowych (badania te zakończono w 1991 r.);
  • badania nad obiektywnymi kryteriami jakości mięsa, a następnie nad wpływem warunków produkcji zwierząt rzeźnych na jakość mięsa.

Tematyka ta była realizowana przez kolejne lata działalności Instytutu, a wprowadzane zmiany powodowane były koniecznością rozwijania nowych lub rezygnacji z mniej potrzebnych kierunków badań.

W latach 1980-2000 szczególny nacisk położono na badania dotyczące trawienia i wchłaniania składników pokarmowych i roli czynników antyodżywczych w tych procesach, określanie zapotrzebowania zwierząt rosnących na aminokwasy, składniki mineralne i energię, wyjaśnianie neurohormonalnych mechanizmów rozrodu zwierząt oraz biologicznych i środowiskowych regulacji rozwoju zwierząt gospodarskich. W ostatnim okresie większą uwagę zwrócono na zagadnienia dotyczące rozwoju i fizjologii przewodu pokarmowego u noworodków i w okresie odsadzania oraz biologii drobnoustrojów przewodu pokarmowego. Prowadzone są również badania dotyczące wpływu składu diety i przemian składników pokarmowych, głównie tłuszczu, na profil kwasów tłuszczowych w tkankach owiec, świń i drobiu. Rozwijane są dalej prace dotyczące regulacji neurohormonalnej wzrostu i rozrodu na poziomie ośrodkowego układu nerwowego, w warunkach niedoborowego żywienia. Rozwijane są nowe metody analityczne, chirurgiczne, radioimmulogiczne, immunohistologiczne metody biologii molekularnej i inne, laboratoria wyposażane są w coraz lepszą, nowoczesną aparaturę analityczną. Instytut był prekursorem w Polsce w opracowaniu i zastosowaniu metod radio- i immunohisto-chemicznych, pozwalających na oznaczanie hormonów u zwierząt gospodarskich.

Należy w tym miejscu podkreślić szczególną rolę kolejnych dyrekcji w osobach Profesorów: Jana Kielanowskiego (1955-1974), Eugeniusza Domańskiego (1960-1978), Stanisława Buraczewskiego (1974-1992), Bernarda Barcikow-skiego (1978-1989), Teresy Żebrowskiej (1990-2003), Jolanty Polkowskiej (1992-1999), Romualda Zabielskiego (1999-2003) i Jacka Skomiała (2003-) w tworzeniu i rozwijaniu nowych kierunków badań i zapewnianiu warunków do ich realizacji. Obowiązkiem jest w tym miejscu wymienić Pana mgr Macieja Drezińskiego, z-cę dyrektora ds. administracyjno-ekonomicznych, który w latach 1955-1992 prowadził z powodzeniem sprawy finansowe i organizacyjne Instytutu.

Od 1973 roku w skład Instytutu w pionie naukowym wchodziły następujące jednostki:

Zakład Neurofizjologii i Endokrynologii, którym kierował w latach 1960-1978 prof. Eugeniusz Domański, a następnie prof. Bernard Barcikowski. W 1999 roku tematyka badawcza tego Zakładu poszerzyła się o zagadnienia neurohor-monalnej regulacji trzustki i jelita cienkiego zwierząt młodych co spowodowało podział tego Zakładu na dwa: Zakład Endokrynologii kierowany przez prof. Jolantę Polkowską i Zakład Neuroendokrynologii, którego kierownikiem jest prof. Franciszek Przekop.

Zakład Fizjologii Żywienia Zwierząt kierowany początkowo przez prof. J. Kielanowskiego, a od 1974 r. przez prof. Stanisława Buraczewskiego

Zakład Paszoznawstwa, którego organizatorem i kierownikiem do 1980 r. był prof. Mirosław Chomyszyn.

Te dwa ostatnie Zakłady uległy reorganizacji w latach 1980-85, w wyniku której utworzono Zakład Podstaw Żywienia i Paszoznawstwa rozwijający badania dotyczące żywienia i oceny wartości pokarmowej pasz dla zwierząt monogastrycznych kierowany prof. S. Buraczewskiego do 1995 r., a następnie przez prof. Barbarę Pastu-szewską. Zakład Paszoznawstwa przekształcono w Zakład Fizjologii i Żywienia Przeżuwaczy, koncentrujący swoje badania nad fizjologicznymi podstawami żywienia tej grupy zwierząt, kierowany początkowo przez prof. T. Żebrowską, a w latach 1992-2001 przez prof. J. Kowalczyka. Po przejściu prof. Kowalczyka na emeryturę kierownictwo tego Zakładu objął doc. dr hab. Tadeusz Michałowski.

Zakład Doświadczalnictwa Zootechnicznego, kierowany przez prof. Marię Kotarbińską, działał w latach 1962-1980. W tym Zakładzie szczególnie intensywnie rozwijały się prace w zakresie hodowli i żywienia świń, prowadzone przez prof. Marię Kotarbińską oraz nad hodowlą i żywieniem drobiu - przez prof. Grażynę Znaniecką. W 1980 r. Zakład Doświadczalnictwa Zootechnicznego uległ likwidacji, a w jego miejsce utworzono Zakład Żywienia Świń, który następnie zmienił nazwę na Zakład Przemiany Białka i Energii - kieruje nim od 1995 r. prof. Henryk Fandrejewski.

Zakład Mięsoznawstwa, kierowany początkowo przez prof. Mieczysława Janickiego, a następnie przez prof. Ireną Michalską, pozostał do 1985 r. w Bydgoszczy, ponieważ brak było funduszy na dalszą rozbudowę Jabłonny. W Zakładzie tym prowadzono, mające duże znaczenie, badania nad jakością mięsa i diagnostyką najczęściej występujących wad mięsa. W 1986 roku Zakład Mięsoznawstwa włączono w całości do Instytutu Przemysłu Mięsnego i Tłuszczowego.

Omawiając strukturę Instytutu nie można pominąć Samodzielnej Pracowni Fizjologii Środowiskowej, którą kierował prof. Piotr Poczopko do 1991. Z nielicznym zespołem i w trudniejszych niż inne Zakłady warunkach, prowadzono liczące się w literaturze światowej badania nad rozwojem termoregulacji we wczesnych okresach życia ptaków.

Do samodzielnych pracowni należała również Pracownia Mikrobiologii kierowana przez dr Aleksandra Ziołeckiego, w której prowadzono prace nad mikrobiologią żwacza.

Podstawowymi zasadami doboru tematyki badawczej Instytutu było uwzględnianie potrzeb polskiego rolnictwa i ścisły związek z praktyką żywienia i rozrodu zwierząt oraz koncentrowanie się na zagadnieniach mających podstawowe i perspektywiczne znaczenie dla produkcji zwierzęcej.

Zagadnieniami takimi w pierwszych latach działalności Instytutu były w dziedzinie żywienia zwierząt - niedobór i jakość białka paszowego, a w dziedzinie rozrodu problemy niskiej rozrodczości. Zajmowano się w tym czasie wartością odżywczą białka pasz dla zwierząt monogastrycznych, wykorzystaniem azotu niebiałkowego w żywieniu przeżuwaczy, oszacowano potrzeby energetyczne i białkowe zwierząt rosnących na podstawie bilansu azotu i energii oraz zmiany składu chemicznego ciała. Prowadzono badania nad neurohormonalną i hormonalną regulacją proce sów rozrodu i laktacji, rozwojem mechanizmów termoregulacyjnych w pierwszym okresie życia zwierząt oraz wpływem czynników żywieniowych, środowiskowych i endokrynnych na jakość mięsa zwierząt rzeźnych.

Postęp w badaniach nad fizjologią żywienia na świecie doprowadził do rozwoju nowoczesnych systemów wartościowania pasz i określenia zapotrzebowania na białko i energię u zwierząt gospodarskich. Włączając się w nurt tych prac rozwijano badania nad trawieniem i wchłanianiem składników odżywczych u zwierząt monogastrycznych i przeżuwających, badano rolę i znaczenie substancji antyodżywczych w paszach i ich wpływ na wykorzystanie paszy, prowadzono doświadczenia nad bilansowaniem białka i energii w celu lepszego wykorzystania paszy oraz zmniejszenia ilości wydalanego przez zwierzęta azotu i zanieczyszczenia środowiska.

Badania te przyniosły wiele ważnych dla nauki i praktyki rolniczej w kraju i na świecie wyników. Należy do nich opracowanie oryginalnej metody badania przemiany energii u świń, drobiu i młodych przeżuwaczy na podstawie zmian składu chemicznego ciała, co pozwoliło na oznaczenie po raz pierwszy, jednostkowego energetycznego kosztu odkładania białka. Wykazano, że łączny koszt energetyczny potrzeb bytowych i odkładania białka, w przeliczeniu na jednostkę, zwiększa się ze wzrostem dobowego odkładania białka i ilości białka w ciele.

Badania nad trawieniem białka u świń doprowadziły do stwierdzenia, że w jelicie grubym aminokwasy są w przeważającej mierze dezaminowane i nie mogą być wykorzystane przez zwierzęta, co pozwoliło na fizjologiczną interpretację strawności pozornej białka i aminokwasów. Wyniki tych prac stały się podstawą nowych systemów oceny wartości pokarmowej białka dla zwierząt monogastrycznych przyjętych w wielu krajach na świecie. Rozwijające się z dużym powodzeniem badania mikrobiologii żwacza doprowadziły do wyodrębnienia i opisania nieznanych wcześniej gatunków bakterii Treponema saccharophilium rozkładających fruktozany, opisano enzymy rozkładające te węglowodany, scharakteryzowano fermentację i końcowe jej produkty. Prowadzono również badania nad rozwojem mikroflory żwacza we wczesnych okresach życia cieląt, a istotną pozycję w literaturze światowej zajmują badania Instytutu, które doprowadziły do wyjaśnienia rozkładu pektyn w żwaczu, poczynając od wyodrębnienia bakteryjnych szczepów pektynolitycznych aż po oczyszczenie czynnych w tym procesie enzymów. W badaniach nad pierwotniakami żwacza wykazano, że orzęski z gatunku Eudiplodinium maggi i Entodinium ecaudatum mają zdolność trawienia mikrokrystalicznej celulozy, co pozwala zaliczyć je do grupy właściwych celulolitycznych ustrojów żwaczowych.

Od pierwszych lat działalności Instytutu prowadzone były prace paszoznawcze. W podsumowaniu dorobku Instytutu w tym zakresie należy podkreślić prace dotyczące składu chemicznego i wartości pokarmowej pasz krajowych dla zwierząt gospodarskich, których wyniki łącznie z otrzymywanymi z innych laboratoriów opracowywane były i wydawane przez Instytut jako Tabele Składu Chemicznego i Wartości Pokarmowej Pasz Krajowych.

Badania dotyczące reakcji zwierząt na bodźce środowiska doprowadziły do interesujących wniosków, a mianowicie, że dolna granica strefy termicznie neutralnej u gąsiąt jest znacznie niższa niż u kurcząt, indycząt i kacząt. Wykazano również wyraźną zależność między odpornością kurcząt na chłód a poziomem żywienia.

Posługując się mocznikiem znakowanym 15N wykazano, że ilość azotu mocznika wbudowywanego do masy bakteryjnej w żwaczu zależała od rodzaju węglowodanów w dawce oraz, że azot mocznika był włączany w różnym stopniu do różnych aminokwasów. Stosując stabilny izotop azotu (15N) oszacowano ilość endogennych związków azotowych w treści przewodu pokarmowego świń i owiec. Wykazano, że sekrecja endogennych związków azotowych do jelita cienkiego jest stymulowana czynnikami żywieniowymi i wpływa ujemnie na wydajność syntezy białka w ciele. W praktycznym żywieniu te straty powinny być brane pod uwagę w systemach oceny wartości białka. Zwrócono również uwagę, że ochrona białka przed bakteryjnym rozkładem w żwaczu metodami chemicznymi prowadzi do obniżenia ich strawności, zmniejsza zawartość lizyny, a w konsekwencji pogarsza ich wartość pokarmową. W badaniach nad rolą jelita grubego u owcy wykazano, że w izolowanym jelicie ślepym i okrężnicy lotne kwasy tłuszczowe są wchłaniane w różnym stopniu, natomiast aminokwasy i mocznik nie ulegają wchłanianiu.

Opracowano nowe i bardziej efektywne oraz precyzyjne metody oznaczania izomerów CLA, które pozwoliły na ich selektywną analizę przy użyciu wysoko-sprawnej chromatografii cieczowej. Wykazano, że dodatek olejów roślinnych do paszy dla owiec modyfikował zawartość poszczególnych izomerów CLA w ciele owiec.

Badano wpływ czynników antyodżywczych występujących w nasionach roślin strączkowych na ich wartość pokarmową dla świń i drobiu. Wykazano, m.in., że strawność jelitowa białka i aminokwasów zależy od stopnia związania białka z frakcją włókna nierozpuszczalnego NDF. W kompleksowych badaniach na świniach, kurczętach i szczurach, określono najważniejsze czynniki wpływające na wartość pokarmową nasion roślin strączkowych, a także śruty z rzepaku podwójnie ulepszonego, co pozwoliło na sformułowanie zaleceń dotyczących jej przerobu i skarmiania.

W szeroko prowadzonych badaniach nad przemianą oraz zapotrzebowaniem na białko i energię u świń stwierdzono między innymi, że u zwierząt rosnących energetyczny koszt odkładania białka i potrzeby bytowe należy traktować łącznie, ponieważ wzrost odkładania białka zwiększa produkcję ciepła w organizmie. Określono optymalny stosunek lizyny ogólnej i strawnej do energii metabolicznej paszy dla świń w różnym okresie wzrostu. Oznaczono biologiczną dostępność fosforu w paszach oraz określono zapotrzebowanie netto na wapń i fosfor u świń rosnących. Stwierdzono genetyczne różnice w zdolności do pobrania paszy oraz to, że w drugiej fazie tuczu u większości genotypów spożycie paszy przewyższa ich zdolność do odkładania białka w ciele.

Rozwijające się intensywnie pionierskie badania w zakresie neuro-endokrynologii i endokrynologii, zainicjowane przez Profesora Eugeniusza Domańskie-go w pierwszych latach działalności Instytutu, dotyczyły regulacji hormonów związanych z rozrodem i wzrostem oraz roli ośrodkowego układu nerwowego w regulacji tych procesów. Wyjaśniano mechanizmy związane z regulacją procesów owulacji na poziomie podwzgórza i przysadki mózgowej oraz wpływ środowiska, zwłaszcza czynników stresogennych i żywieniowych, na wzrost i rozród samicy przeżuwaczy. Rozwijano badania nad hormonem gonadolibery-ną (GnRH). Po raz pierwszy opisano u owcy układ neuronów syntetyzujących i uwalniających GnRH oraz zlokalizowano w podwzgórzu ośrodki odpowiedzialne za toniczne i przedowulacyjne uwalnianie gonadotropin. Wykazano, że neuralny system GnRH osiąga dojrzałość w okresie prenatalnym, natomiast neuralny system somatostatyny dopiero w pierwszych tygodniach po urodzeniu. Określono również dynamikę syntezy i uwalniania GnRH w cyklu rujowym u owiec. Zbadano warunki syntezy GnRH u szczurzycy, specyficzność jego działania oraz ustalono warunki wiązania z receptorem przysadkowym. Wyizolowano i oczyszczono GnRH oraz scharakteryzowano jego uwalnianie. Opisano receptor GnRH, określono jego specyficzność i rolę w uwalnianiu.

Opracowano profil sekrecji endometrialnej prostaglandyny F2a u owcy w cyklu rujowym. Określono stymulującą rolę estradiolu w syntezie tej prostaglandyny oraz jej udział w uwalnianiu LH z przysadki mózgowej.

Na modelu szczura badano proces dojrzewania formy prohormonalnej GnRH, mechanizmu działania tego peptydu i jego analogów na specyficzność uwalniania gonadotropin przysadkowych, mechanizmu wiązania się GnRH z jego receptorem przysadkowym oraz zmian w układzie endokrynnym szczurzycy w procesie starzenia się organizmu.

Obszerny cykl prac dotyczył regulacji uwalniania GnRH na poziomie podwzgórza, a zwłaszcza neurotransmisyjnej roli amin biogennych - związków opiatowych i GABA w tym procesie w różnych stanach fizjologicznych i w warunkach stresogennych. Wykazano, że związki opioidowe mogą regulować uwalnianie GnRH w okresie cyklu estralnego za pośrednictwem układów dopaminy i serotoniny w podwzgórzu. Jednak sposób tej regulacji zależy od tego czy działają one w miejscu syntezy czy uwalniania GnRH.

Wykazano, że stres metaboliczny wywołany chronicznym niedoborem białka w diecie dla jagniąt zakłócał uwalnianie GnRH i miał wpływ hamujący na syntezę mRNA kodującego podjednostkę (3LH. Następnym etapem w tych badaniach było określenie roli neuropeptydu Y mającego ważną rolę mediacyjną w procesach związanych z pobraniem pokarmu i stanach nieprawidłowego żywienia. Stwierdzono, że peptyd ten wykazuje wzmożoną ekspresję w stanach niedoboru białkowego u owcy, a jego egzogenne działanie powoduje zwiększenie sekrecji hormonu wzrostu przez zahamowanie uwalniania somatostatyny, a także stymulację syntezy pod-jednostki (3LH w komórkach przysadki owcy w okresie dojrzewania płciowego.

W pracach nad rozwojem i dojrzewaniem endokrynnego układu rozrodczego owcy badane były mechanizmy regulujące endogenne rytmy sekrecji hormonów związanych z sezonowością rozrodu. Badano rolę melatoniny jako modulatora hormonalnych rytmów endogennych w ośrodkowym układzie nerwowym u owcy. Wykazano, że działanie melatoniny zależy nie tylko od długości dnia, ale również od stanu rozrodczego organizmu. Mechanizm działania melatoniny jest różny w poszczególnych fazach cyklu płciowego, a także w okresie sezonowego anoestrus. Wyniki tych badań mogą być wykorzystane w produkcji owczarskiej, stwarzają one bowiem możliwość zwiększenia ilości miotów w okresie użytkowania maciorek oraz zawierają ważne implikacje żywieniowe.

W 1999 roku zainicjowano nowy kierunek badań dotyczący fizjologii rozwoju przewodu pokarmowego zwierząt nowonarodzonych. Opracowano metodę telemetrycznej rejestracji aktywności mioelektrycznej żołądka i jelit oraz opisano okołodobową zmienność migrującego kompleksu mioelektrycznego u prosiąt. Określono wpływ układu cholinergicznego i egzogennej leptyny na regulację wydzielania soku trzustkowego u prosiąt i szczurów. Zbadano proces dojrzewania jelita u noworodków i opracowano sposób przyspieszenia tego procesu w celu złagodzenia negatywnych skutków wczesnego odsadzania prosiąt. Wykazano lokalną regulację rozwoju przewodu pokarmowego prosiąt przez leptynę znajdującą się w siarze i mleku. Szybki rozwój metod oraz pojawianie się nowych zagadnień badawczych w zakresie fizjologii i żywienia zwierząt spowodowało opracowanie nowego 10-letniego programu badawczego, na lata 2000-2010, dotyczącego fizjologicznych i żywieniowych czynników regulujących wzrost i rozwój zwierząt. Badania te obejmują następujące zagadnienia: czynniki regulujące wzrost zwierząt z uwzględnieniem genotypu; rozwój i fizjologię przewodu pokarmowego u noworodków i zwierząt młodych; biologię drobnoustrojów przewodu pokarmowego; profil przemian składników pokarmowych a jakość produktu; regulacje hormonalne wzrostu i rozrodu na poziomie ośrodkowego układu nerwowego - wpływ czynników żywieniowych; neurokrynną regulację aktywności genów dla GnRH, somatostatyny i ich receptorów. Program ten jest konsekwentnie i z powodzeniem realizowany.

Współpraca z zagranicą

Instytut nawiązywał i rozwijał współpracę z zagranicznymi placówkami naukowymi od pierwszych lat swojej działalności. Jednym z ważnych elementów w tej działalności była tzw. "Umowa Berlińska" z 1956 r., w której przedstawiciele centralnych instytucji naukowych krajów socjalistycznych zawarli umowę o bezpośredniej współpracy w dziedzinie badań w rolnictwie. Instytut został koordynatorem międzynarodowego zespołu, opracowującego zasady kontroli użytkowości rzeźnej świń oraz uczestniczył w pracach zespołu zajmującego się oceną wartości pokarmowej pasz. Zadanie to uznano za wykonane w 1965 r.,po odbyciu licznych konsultacji i 4 zebrań roboczych wszystkich uczestników, a uzyskane wyniki (w językach rosyjskim i niemieckim) ogłoszono drukiem przez Instytut. Znaczny był również udział Instytutu w pracach zespołu zajmującego się zagadnieniem energetycznego wartościowania pasz, którego koordynatorem był Instytut Żywienia Zwierząt im. O. Kellnera w Rostoku, oraz w pracach zespołu, pracującego nad stosowaniem niebiałkowych związków azotowych w żywieniu przeżuwaczy, koordynowanego przez Instytut Fizjologii i Biochemii Zwierząt w Borowsku (ZSRR).

Tak rozpoczęta współpraca była kontynuowana przez następne lata. Zawierano dwustronne umowy o współuczestnictwie w badaniach nad określonymi zagadnieniami, między naszym Instytutem i pokrewnymi placówkami zagranicznymi, miedzy innymi z Instytutem Zootechnicznym w Nowym Sadzie (Jugosławia) oraz pokrewnymi instytutami w Czechosłowacji (w Koszycach, Pohořelicach, Uhřiněves.).

Owocnie rozwijała się też współpraca z krajami zachodnimi, m.in. dzięki osobistym kontaktom Jana Kielanowskiego nawiązanymi z amerykańskimi i brytyjskimi placówkami naukowymi. Dyrektor Instytutu Profesor Jan Kielanowski był współinicjatorem międzynarodowych sympozjów poświęconych przemianie energii u zwierząt, organizowanych od 1958 r. w odstępach trzyletnich. Za wyróżnienie należy uznać, że Instytut był gospodarzem i organizatorem czwartego Sympozjum, które odbyło się w Jabłonnie w 1967 r.

Na zasadzie międzynarodowej umowy Instytut współpracował z uczonymi amerykańskimi nad zagadnieniami fizjologii rozrodu. Szczególnie intensywnie rozwijała się współpraca z instytutami w Wielkiej Brytanii, głównie z Instytutem Mleczarstwa (National Institute for Research in Dairying) w Shinfield, oraz Instytutem Naukowym (The Rowett Research Institute) w Bucksburn, w ramach której, poza krótkimi stażami młodych pracowników naukowych, prowadzono wspólne badania dotyczące różnych zagadnień związanych z wartością i przemianą białka, rolą drobnoustrojów żwaczowych i innych tematów dotyczących fizjologii żywienia zwierząt. Ożywiona współpraca z The Rowett Research Insti-tute trwa do dzisiaj, czego dowodem są staże naukowe oraz realizowanie wspólnych europejskich projektów badawczych.

Bliskie stosunki łączyły Instytut z placówkami niemieckimi, takimi jak Instytut Żywienia Zwierząt im. Oskara Kellnera (Oskar Kellner Instytut) w Rostoku, Instytutem Żywienia Zwierząt (Institute of Animal Nutrition FAL) w Brunszwiku i Uniwersytetem Humboldta w Berlinie (szczególnie w latach 1975-1989). Dzięki tej współpracy przeprowadzono wiele cennych wspólnych badań nad metabolizmem azotu u zwierząt gospodarskich i laboratoryjnych stosując izotopy 14C i 15N. Na podkreślenie zasługują żywe kontakty Instytutu z placówkami francuskimi. Od wielu lat nasi pracownicy odbywają staże i prowadzą wspólne badania w Instytutach INRA i CNRS dotyczących roli centralnego układu nerwowego w regulacji rozrodu zwierząt. Współpraca realizowana na podstawie porozumień, dwustronnych umów, wspólnych projektów lub odbywania staży prowadzona była również z placówkami badawczymi w Czechach, Danii, Finlandii, Holandii, Japonii, Kanadzie, Korei, Słowacji, Szwecji i innych. Wielu naukowców z placówek zagranicznych przebywało w naszym Instytucie, gdzie znalazło dobrze wyposażone laboratoria i przyjazną atmosferę do twórczej pracy. Do niewątpliwych osiągnięć we współpracy naukowej z placówkami zagranicznymi w ostatnich latach należy uczestniczenie w czterech projektach w ramach 5-tego Ramowego Programu UE, w 3 projektach międzynarodowego programu EUREKA oraz koordynacji Międzynarodowej Sieci Naukowej (MSN).

Instytut był organizatorem wielu międzynarodowych konferencji naukowych. Do ważniejszych należą: International Symposium on Energy Metabolism (1967), International Symposium on Amino Acids (1980), International Symposium on Physiology of Digestion in Pigs (1988), International Symposium on Neuroendo-crine Aspects of Reproduction (1996), Satellite Symposium to the 49th Annual Meeting of the EAAP "Feed additives in nutrition of new-born and young animals" (1998); International Symposium on New Trends in Animal Nutrition (2001). Był również współorganizatorem Satellite Symposium to the 50th Annual Meeting of the EAAP "Biology of the Pancreas in Growing Farm Animals" (1999).

Współpraca z krajowymi placówkami badawczymi

Instytut przez wszystkie lata swojej działalności współpracował z licznymi krajowymi placówkami badawczymi. Należą do nich placówki Polskiej Akademii Nauk: Instytut Genetyki i Hodowli Zwierząt w Jastrzębcu i Instytut Rozrodu Zwierząt i Badań Żywności w Olsztynie, instytuty resortowe: Instytut Zootechniki w Balicach, Instytut Uprawy, Nawożenia i Gleboznawstwa w Puławach, Instytut Hodowli i Aklimatyzacji Roślin w Radzikowie i Poznaniu; Akademie Rolnicze: w Krakowie, Lublinie, Poznaniu, Wrocławiu i w Szczecinie, z Akademią Rolniczo-Techniczną w Olsztynie, Akademią Techniczno-Rolniczą w Bydgoszczy oraz Szkołą Główną Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie.

Współpraca polegała na koordynacji wspólnych projektów badawczych, wspólnym wykonywaniu badań, współorganizacji konferencji naukowych, konsultacjach, stażach i szkoleniach, udziale w radach naukowych. Ponadto w ostatnim okresie współpracuje się w ramach Międzynarodowej Sieci Naukowej "Fizjologiczne podstawy żywienia zwierząt młodych - wpływ dodatków paszowych na rozwój funkcji trawiennych, zdrowie i wzrost zwierząt" i Centrum Doskonałości "Pro Human - nowa filozofia żywienia zwierząt dla zdrowia człowieka".

Odznaczenia, nagrody i wyróżnienia

Pracownicy naukowi Instytutu wielokrotnie byli nagradzani lub wyróżniani nagrodami przyznawanymi przez Polską Akademię Nauk lub inne instytucje.

W ostatniej dekadzie liczna grupa pracowników naukowych Instytutu została nagrodzona za wyróżniające się osiągnięcia, miedzy innymi: pięciokrotnie nagrodą i trzykrotnie dyplomem Wydziału Nauk Rolniczych, Leśnych i Weterynaryjnych PAN za działalność naukową, a jedna osoba - nagrodą Premiera RP za wyróżniającą się rozprawę doktorską. Nagrodą Prezesa PAN został wyróżniony redaktor naczelny Journal of Animal and Feed Sciences, wydawanego przez Instytut.

Z okazji 50-lecia istnienia Instytut Fizjologii i Żywienia Zwierząt im. Jana Kielanowskiego PAN został odznaczony: Medalem im. Michała Oczapowskiego nadanym przez Kapitułę Medalu im. M. Oczapowskiego oraz Medalem 50-lecia PAN.

Z okazji Jubileuszowych Obchodów Wiceprezes PAN, prof. E. Nalborczyk wręczył ordery i odznaczenia państwowe. Za wybitne zasługi dla nauki polskiej ordery otrzymali:

- Krzyż Oficerski Orderu Odrodzenia Polski: Aleksandra Szyfter-Ziołecka, Teresa Żebrowska

- Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski: Henryk Fandrejewski, Kazimierz Kochman, Jolanta Polkowska, Barbara Zwierko-Pastuszewska, Franciszek Przekop

Za długoletnie, wzorowe i szczególnie sumienne wykonywanie obowiązków wynikających z pracy zawodowej:

- Złoty Krzyż Zasługi otrzymało 4 pracowników
- Srebrny Krzyż Zasługi - 11 pracowników
- Brązowy Krzyż Zasługi - 4 pracowników Instytutu

Działalność wydawnicza

Od 1991 roku Instytut wydaje Journal of Animal and Feed Sciences (kwartalnik w języku angielskim) jako kontynuację Roczników Nauk Rolniczych Serii B, Zootechnika. Redaktorem naczelnym tego czasopisma jest prof. dr hab. Jan Kowalczyk. Międzynarodowy charakter (prace autorów zagranicznych stanowią ponad 50%) oraz wysoki poziom tego czasopisma sprawiło, że jest indeksowane w Current Contents od 1998 roku, a już w roku 2000 uzyskało impact factor (IF) 0,472.

Pierwszą książką wydaną przez Instytut w 1991 r. był podręcznik "Podstawy żywienia zwierząt i paszoznawstwo", napisany przez pracowników Instytutu, pod redakcją S. Buraczewskiego i A. Ziołeckiej.

Instytut był wydawcą Norm żywienia drobiu (1991, 1994, 1996), Norm żywienia koni (1991, 1994, 1997), Norm żywienia świń (1993) oraz Norm Żywienia mięsożernych i roślinnych zwierząt futerkowych (1994).

W 1993 roku wydano polskie tłumaczenie książki "Ruminant nutrition: Recommended allowances and feed tables" R. Jarrige (Editor). Tytuł polskiego wydania "Żywienie przeżuwaczy". Zalecane normy i tabele wartości pokarmowej pasz".

Wydano 2 opracowania popularno-naukowe: "Dodatki paszowe w żywieniu drobiu" - praca zbiorowa pod redakcją S. Smulikowskiej (1994) oraz "Dodatki paszowe w żywieniu świń" - praca zbiorowa pod redakcją M. Kotarbińskiej i E. Greli (1995).

Wydano również 2 tomy materiałów konferencyjnych "Współczesne zasady żywienia świń" (1994, 1997) pod redakcją H. Fandrejewskiego.

Dorobek publikacyjny

W okresie 50 lat działalności pracownicy Instytutu opublikowali: książek i rozdziałów w książkach - 184 (w ostatnim 10. leciu - 110); oryginalnych prac twórczych - 1479 (w ostatnim 10. leciu - 435); doniesień i referatów konferencyjnych - 1398 (w ostatnim dziesięcioleciu - 404); innych publikacji 332 (w ostatnim 10. leciu - 30). Należy zaznaczyć, że większość publikacji ukazywała się w uznanych międzynarodowych wydawnictwach.

Rozwój kadry naukowej

W czasie 50 lat działalności Instytutu 96 osób uzyskało stopień doktora, w tym 21 osób w latach 1995-2004. Spośród pracowników naukowych 29 osób uzyskało stopień doktora habilitowanego, 20 tytuł profesora.

Instytut od 1971 r. ma prawo nadawania stopnia doktora nauk rolniczych, a w latach 1977-1989 także doktora nauk przyrodniczych. W latach 1971-2004 Rada Naukowa Instytutu nadała stopień doktora 50 osobom, w tym 40 osobom stopień doktora nauk rolniczych. Wśród doktorantów były 4 osoby z zagranicy (Indie, Algeria, Chiny, Wietnam). Obecnie Instytut uczestniczy w prowadzeniu Studium Doktoranckiego.

Biblioteka Naukowa

Księgozbiór biblioteki w dniu 31 grudnia 2004 r. liczył 4980 książek i 7040 woluminów czasopism. Biblioteka prenumeruje 22 tytuły czasopism zagranicznych oraz 36 tytułów czasopism krajowych, w drodze wymiany do biblioteki wpływa 21 tytułów czasopism. Tematyka gromadzonych zbiorów obejmuje żywienie i hodowlę zwierząt, paszoznawstwo, endokrynologię i mikrobiologię. Biblioteka dysponuje bezpośrednim dostępem do elektronicznej wersji czasopism naukowych z grupy Elsevier B.V. Z zasobów biblioteki można korzystać na miejscu lub w systemie wypożyczeń międzybibliotecznych. 

* * * * *

Śledząc długą, 50-letnią historię Instytutu można stwierdzić, że podobnie jak każda społeczność naukowa, miał on swoje gorsze i lepsze okresy. Stawiał czoło wielu negatywnym zjawiskom, które były udziałem większości placówek naukowych w Polsce, jak niedoinwestowanie, odpływ cennych kadr naukowych, brak wystarczającego wsparcia ze strony rodzimego rolnictwa. Jednak mimo tych trudności główne zadania, do których realizacji został powołany, a mianowicie tworzenie fizjologicznych podstaw żywienia i rozrodu zwierząt wysokoprodukcyjnych, Instytut realizował i realizuje nadal, a w swoje kolejne 50-lecie wchodzi z dużym dorobkiem, nowoczesnym warsztatem i dużą liczbą młodych, dobrze wykształconych i zaangażowanych pracowników naukowych.

źródło: Informator Instytutu 2005, Opracowanie: Prof. dr hab. Teresa Żebrowska